Deniz çayırları, su altında kök, gövde ve yaprak sistemi kurmuş çiçekli bitkilerdir. Deniz diplerinde geniş yataklar oluşturarak fotosentez yapar, böylece denize oksijen ve besin kaynağı sağlarlar. Karada yaşarken suya uyarlanmış bu bitkiler kara bitkileri özellikleri gösterir, örneğin çiçek açarlar.
Deniz Çayırlarının Kökeni
Deniz çayırlarının bilimsel ve kültürel geçmişi oldukça eskidir. Günümüzde Akdeniz’de yaygın olan Posidonia oceanica türünün adı, Antik Yunan mitolojisinde denizlerin tanrısı olan Poseidon’dan gelir. Bu isimlendirme, deniz çayırlarının Antik Çağ’da bile denizle güçlü bir ilişki içinde algılandığını gösterir.
Antik Yunan ve Roma kaynaklarında, deniz kıyılarına vuran lifli bitki kalıntılarından bahsedildiği bilinmektedir. Bu kalıntıların, bugün “Posidonia topları” olarak adlandırdığımız, deniz çayırlarının dalgalarla şekillenmiş yaprak yumakları olduğu düşünülmektedir. Antik liman kentlerinde, bu lifli materyallerin yalıtım, dolgu ve hatta hayvan yatakları olarak kullanıldığına dair arkeolojik ve yazılı dolaylı kanıtlar mevcuttur.
Her ne kadar Antik Çağ’da “Deniz Çayırı” kavramı bugünkü ekolojik anlamıyla tanımlanmamış olsa da, insanların bu bitkilerin varlığını gözlemlediği ve faydalandığı bilinmektedir. Bu durum, deniz çayırlarının insan-doğa ilişkisinde binlerce yıldır yer aldığını göstermektedir.
Deniz çayırlarının ekosistemdeki işlevleri nelerdir?
Oksijen Üretimi ve Yaşam Alanı
Fotosentez yapan deniz çayırları, gövdeleri ve yapraklarıyla suyu oksijenle zenginleştirir. Aynı zamanda sürüngen balık sürülerinden kabuklulara kadar birçok canlının barınma, üreme ve beslenme alanıdır
Dalgaların ve Erozyonun Önlenmesi
Geniş çayır yatakları dalga enerjisini zayıflatarak kırılmaya yardımcı olur ve su altındaki sedimanları kökleriyle tutarak suyu berraklaştırır. Kıyıya vuran ölü yapraklar doğal setler oluşturarak kıyı erozyonunu yavaşlatır. Böylece deniz çayırları kıyı şeritlerini başlıca dalgalar ve fırtınaların tahribinden korur.
Biyoçeşitlilik ve Ekonomik Katkı
Deniz çayırları Akdeniz’in temel üreticilerindendir ve milyonlarca yavru balığa yuva sağlar. Bu alanlar, balıkçılığa önemli türlerin üreme alanı olarak sürdürülebilir balıkçılığa katkıda bulunur. Yoğun biyolojik çeşitlilik içeren çayır ekosistemleri, koruma altındaki birçok türün yaşamını destekler.
Karbon Depolama
Deniz çayırları kalın rizomları ve yaprak örtüsüyle mavi karbon havuzları oluşturur. İngiltere’de yapılan ölçümlere göre bir hektar Posidonia yatakları yılda ortalama 1000 ton kadar karbondioksit hapseder. Bu sayede iklim değişikliğiyle mücadelede ormanlardan bile daha etkili (Amazon yağmur ormanının 15 katı) bir rol oynar.
Türkiye ve Çevre Ülkelerde Dağılımı
Türkiye kıyılarında, Posidonia oceanica Akdeniz ve Ege Denizi’nde geniş yayılımlara sahiptir. Türkiye’de P. oceanica Karadeniz’de yoktur; Marmara Denizi’nde yalnızca Marmara Adaları çevresinde sınırlı alanlarda bulunur. Ege Denizi kıyılarımız boyunca ve Akdeniz kıyılarında Adana/Mersin’den İskenderun körfezine kadar uzanan sahillere yayılır (yaklaşık 14.500 hektarlık kayıtlı alan). Ülkemizdeki diğer deniz çayırı türleri (C. nodosa, Z. marina, Z. noltii) ise Gökçeada’dan Ordu’ya kadar Marmara ve Karadeniz kıyıları da dahil olmak üzere tüm denizlerimizde yer alır.
Türk kıtası dışında, deniz çayırları Doğu Atlantik’e girmeksizin Akdeniz’e endemiktir. Bu bitkiler İspanya’nın Atlas Okyanusu’ndan uzak Akdeniz kıyılarından Fransa, İtalya, İtalya’nın tüm adalarından Yunanistan, Türkiye ve Kuzey Afrika (Tunus, Cezayir, Libya) sahillerine dek uzanır. Akdeniz’in en iyi korunmuş Posidonia çayırları İbiza ve çevresi gibi batı Akdeniz adalarında yoğunlaşmıştır. Geniş yağışsız akdeniz iklimli kıyılar, berrak ve tuzlu suları nedeniyle bu bitki için ideal yaşam alanıdır. Dolayısıyla Posidonia oceanica, Türkiye dahil tüm Akdeniz bölgesinin ana ve en yaygın deniz çayırı türüdür.
Deniz Çayırlarını Koruma Çalışmaları
Deniz çayırlarının yoğun olarak bulunduğu alanlarda demirleme ve çapalama faaliyetlerinin sınırlandırılması ve şamandıra sistemlerinin kurulması.
Kıyı yapılaşması, dip taraması ve dolgu faaliyetlerinin bilimsel etki değerlendirmeleriyle denetlenmesi.
Deniz kirliliğini azaltmaya yönelik atıksu yönetimi, plastik ve katı atık kontrolü çalışmalarının güçlendirilmesi.
Deniz çayırlarının dağılımını ve sağlığını izlemek amacıyla uzun dönemli bilimsel izleme ve haritalama çalışmalarının yürütülmesi.
Yerel halk, balıkçılar ve öğrenciler için deniz okuryazarlığı ve farkındalık odaklı eğitim programlarının yaygınlaştırılması.
Zarar görmüş alanlarda, bilimsel kriterlere dayalı olarak deniz çayırı restorasyonu ve yeniden canlandırma uygulamalarının hayata geçirilmesi.